Mặt nạ Topsy-Turvy với thơ và công án thiền

Mặt nạ Topsy-Turvy, bài thơ Gió lật lá sen hồ và công án Sư Nhan gọi sư phụ có chung một động từ gọi là "lật".

Topsy-Turvy là một trạng từ tiếng Anh chỉ sự "lộn tùng phèo" hoặc dùng để mô tả cái kiểu nói năng ngược ngạo. Thế giới mặt nạ có cái mặt Topsy-Turvy cũng mang hàm nghĩa tượng tự thế giới chữ nghĩa nhưng cao siêu hơn. Cái mặt nạ kiểu này có thể quay 180 độ, để diễn tả hai sắc thái biểu cảm đối nghịch tùy vào nhận thức của người xem. Ví dụ như là sự tương phản vui-buồn, điềm tĩnh-nóng giận hay hiền lành-gian xảo..., tất cả tùy vào cảm xúc của chủ thể.

Mặt nạ Topsy-Turvy với hai trạng thái cảm xúc khác nhau

Phía sau cái vẻ biểu cảm bên ngoài đó là ý nghĩa về sự biến chuyển của những mặt đối lập trong chính mỗi cá nhân nói riêng hay trong chính mỗi cộng đồng, mỗi xã hội nói rộng ra..., là sự thể hiện tự thân bản ngã của những thực thể độc lập. Ví dụ như sự tốt/ xấu, thiện/ ác. si mê/ thức tỉnh... trong mỗi con người.

Cái ý nghĩa của mặt nạ này, vì thế, vận vào bài thơ ăn năn của một thi sĩ đã từng là quan văn nghệ, đã từng ở "Phía bên này lá sen là cuộc đời quá cũ/ Danh vọng, giấy tờ, bàn tủ.../ Hoan hô và chửi rủa...". Ông nhìn nhận lại cuộc đời mình bằng một cú lật phản tỉnh, để biết được rằng: "Phía bên này lá sen là cuộc đời rất tuyệt", là "Về cái gì như tiền thân mà anh đánh mất". là "À quên, chính là gọi anh về". Nhưng cái mặt trước và mặt sau của cuộc đời không thể tách ra rạch ròi như mặt nạ Topsy-Turvy thể hiện. Cho dẫu có muốn chối bỏ anh cũng phải nhận chân ra rằng: "Không có phía bên này/  Không có phía bên kia/ Phía bên này lá sen là cuộc đời rất tuyệt/ Mà bên kia lá sen cũng là cuộc đời". Cuộc đời này hay cuộc đời kia, kiểu gì anh cũng phải vác nó, như vác nghiệp chướng của chính mình. Đây là bài thơ:

Mặt nạ nhìn nghiêng

          Gió lật lá sen hồ

          Gió thổi lá sen hồ lật lại phía bên kia

          Phía ấy gọi anh về

          Về đâu chưa biết nữa?

          Chỉ biết hồn anh lật lại cùng với gió

          Ở trong hồn ai đó ném thia lia

          Phía bên này lá sen là cuộc đời quá cũ

          Danh vọng, giấy tờ, bàn tủ...

          Hoan hô và chửi rủa...

          Thế mà lật lá sen hồ, bỗng chốc phía bên kia.

          Bỗng chốc là mùi hương ở bên kia lá,

          Là ánh trăng ở trong tiếng gió,

          Là thì thầm ánh sao khuya

          Trong cỏ...

          Gọi anh đi.

          À quên, chính là gọi anh về.

          Về quê...

          Về cái gì như tiền thân mà anh đánh mất

          Mà lá sen hồ từng che khuất.

          Rồi lá sen hồ lật lại

          Cho hồn anh lắng nghe.

          Nghe... Nghe...

          Trong khoảnh khắc phút giây nghe hết

          Sống chết, sống chết... 

          Hai từ ấy như thoi reo, lụa dệt

          Không có phía bên này

          Không có phía bên kia.

          Phía bên này lá sen là cuộc đời rất tuyệt

          Mà bên kia lá sen cũng là cuộc đời

          Hồn anh ném thia lia.

          (Chế Lan Viên. Di cảo thơ. 

          Phần III - Nghĩ về thơ và nghĩ ngoài thơ (phác thảo, 1996)

Nhà thơ cứ dùng giằng trong một thứ tình cảm rất đời, giữa ước muốn níu kéo vả rũ bỏ, giữa mong ước làm một con người mới nhưng không dứt đặng đừng con người cũ, để rồi chọn giải pháp buông cho "Hồn anh ném thia lia". Ở đây ông đã buông nhưng buông để vào cõi mê chứ không buông để mà thức tỉnh. Ông không chọn con đường mà một công án thiền của Vô Môn Quan đã giải quyết cách nay chừng hơn tám thế kỷ. 

Mặt nạ Topsy-Turvy nhìn ngang

Công án thiền có tên là Sư Nhan gọi sư phụ và nội dung như thế này:

Hoà thượng Sư Nhan mỗi ngày tự gọi:

          "Bạch Thầy!
Rồi tự trả lời:

          "Dạ."

Lại nói:

          "Tỉnh táo nhé!"

          "Dạ!"

          "Mai kia mốt nọ chớ để
            người gạt nhé!"

          "Dạ, dạ!"

Vô Môn Quan bàn rằng: Sư Nhan tự bán tự mua. Ngài làm một màn múa rối. Ngài mang một mặt nạ để gọi "Sư phụ" rồi mặt nạ khác để trả lời. Mang cái khác để nói: "Hãy tỉnh táo nhé." Và lại cái khác, "Đừng để bị người khác lừa gạt nhé." Nếu ai vướng mắc vào bất cứ cái mặt nạ nào thì quả là lầm to, mà còn bắt chước Sư Nhan, thì sẽ không khác chồn cáo.

À ra là thế! Bài kệ của công án này nói rằng: "Học đạo mà không hiểu lí chân/ Bởi tại lâu rồi nhận thức thần/ Gốc nguồn sinh tử vô thủy kiếp/ Người ngu lại gọi là chủ nhân". Rằng người ta không ngộ được con người thật sau cái mặt nạ bởi họ chỉ thấy cái tự ngã. Cái tự ngã là mầm sanh tử mà kẻ mê gọi nó là chân nhân
(theo ;https://vi.wikipedia.org và http://www.duocsu.org)).

Nghĩ mà buồn thay cho nhà thơ mà tôi yêu quý. Ông cũng như tôi và chúng ta đang hợp quần trong một xã hội nhầm lẫn, xã hội của tự ngã. Cho dù chúng ta có lật chiều mặt nạ Topsy-Turvy của xã hội này, chúng ta chỉ được một mặt khác của nó, như cách Sư Nhan tự đổi vai trong vở diễn của mình (mà nếu làm như vậy thì khác gì cách nghĩ, cách làm của loài chồn cáo, cầm thú như Vô Môn Quan bàn vậy). Chỉ khi xã hội buông được cái Topsy-Turvy của mình thì nó mới là xã hội minh triết.

Chì lật thôi không đủ, cần phải buông mới giải quyết vấn đề.

Tiếc rằng một cá nhân có thể đi tu để đạt minh triết nhưng một xã hội làm sao đi tu được. Có công án nào của thiền giải đáp câu hỏi này đây?

Beijing: Emotional adventure with Beijing opera

Beijing always obsess me with so much blood, so much unjustified soul, so much intrigue and enmity have layered on this place along the length of its 3,000 years history. Surely no any emotional demand urges me to this place; beyond wishes enjoy opera at the place that made it famous once.

Farewell My Concubine (霸王别姬)

Must be seen an opera at real stage to understand why its masks incredible charm to us. No footage or photographs that could describe the expression on the movements of the face. The colours and strokes created a real skin on the performer's face that truly moving with emotionals of the story. That's not a mask, it is the symbolized emotions.

Difference of opening eye size show differences emotion of Xiang Yu

Look the expressive mask of Xiang Yu with unhappy look shadows on his brave appearance, you could not pity for unfortunate hero. Listen to the mournful words to explain to his bad situation of Ms.Yu Ji in the prelude: Looking Great King from the canopies of peaceful sleep. Me here quietly walked out with the scattered sadness. Listen to anger as that Xiang Yu says when facing with hopeless battle: My strength plucked up the hills,/ My might shadowed the world;/ But the times were against me/ And Dapple runs no more; see original Chinese version in Xiang Yu)(1) that the audiences could not feel pity for the fragile fate of a common person's life.

Ms. Yu Ji and King Xiang Yu

There is no pain equal of impotent effort to save a beauty lady of the hero! Ms.Yu Ji is a concubine but not banal beauty yet, she invites wine the King then play a sword dance to entertain him, she sing that: The Han army has conquered our land;/ We are surrounded by Chu songs; / My lord's spirits are low;/ Why then should I live? (see original Chinese version in Consort Yu). Then use Xiang Yu sword to kill herself when nobody not notices on her.

Yu Ji invite wine Xiang Yu sence

Peking Opera mask is unique in its implications. Xiang Yu has the cross face style, typical for the main character or brave general. His face is special make up with bird pattern and become a uniquely mask in Beijing opera. Imply for his unfinished career clearly appear on his face with three wan (万) characters on either side of the forehead and between the eyeholes. "Wan" in Chinese language means never get to an end or there is no chance to get to the end (2).

Costume and mask of Xiang Yu before performance time

You must show your admiration for sword dance that artist Mei Lanfang composed in 1921 for this play. Miss Yu Ji moves the two sword follow the rhythm of each every her steps, while slow, while fast, while soft, while strong as the swords telling about the brave past of Overlord of Western Chu. There is no wine bitter as the wine of life that he must be swallowed to forget his sorrow of loss. This sword dance has become the standard and is not a substitute for any performance form of artists after Mei Lanfang generation.

Sword dance of miss Yu Ji

Farewell my Concubine, a heroic short story, always evokes the true sorrow of live and death and the regret of unsuccessful dreams. The literature characters are priority than martial actions. Audiences are overwhelming in a melodious singing mournful tone, "as never endless tears" with a wonderful lyric same as a beautiful poem (3). All of them are performed by an actress who face is a typical make up for army lady character in Beijing opera.

Miss Yu Ji make up face

Oval face, pointed chin, arched eyebrows, almond-shaped eye sockets and mouth as a small cluster of birds rose are the ideal concepts of China's feminine beauty, are shown on the face of Consort Yu. Characteristics of a marital female emphasized on the eyebrow slanted up sharp make eyes look bigger than usual. This typical aesthetics comes from the colour of the faces are covered white powder, blush and eye socket are darker pink with sophisticated eyes drawing by black stencil.

Yu Beauty Lady (虞美人) stepped out of history into the Beijing opera by a glance, gentle and natural way. The way same as the Yu Beauty Grass was drunk by a beauty intimates wine (4), a fine wine of eternity dreams not only of King but also of all man all over the world.

The two generals

Peking Opera focus on performing arts, it is mainly respected body movements and emphasis on enjoy music and singing. The songs of Beijing opera are easy understand as daily speech, absolutely not try to improve literature meaning and words using. The Two Generals is a play that can give a good example for this claim. This play demonstrate the great battle between two generals Zhang Fei and Ma Chao, a most famous battle in the Romance of Three Kingdoms novel by Luo Guanzhong.

Zhang Fei and Ma Chao

Almost no dialogue, audience satisfy with splendid armor in a severe battle of a pair of rival competitors. They are dancing with virtuosity movements, a perfect combination between dance and martial arts of China.

The signs of a battle intense appear from the opening when both actors enter the stage in fighting warcoat with scary cap on their head and four signal flags on their shoulder. They are regarded as sign of ready status for the battle ahead.

Ma Chao appeared with fighting invitation dance send to Zhang Fei staying in the citadel

Luo Guanzhong abundantly describes and stylizes Ma Chao as beauty of a beautiful young male. "Ma Chao is a young general, beautiful face as jade, bright eyes like stars, his body like tiger, hand like monkey's hand, stomach like leopard and back like wolf's back, he holding a long spear and ride on a beautiful horse ". Costumes of Peking Opera make Luo Guanzhong describes become reality image, an image representing two standards role of a young warrior (Wusheng) in Peking opera: imposing and beauty.

Costume and face mask of Ma Chao

Ma Chao's costume is a harmonious combination of three tones of white, black and blue. This combination tries to show the beauty of a noble origin young man. This character almost has a combination of perfect appearance, fitness and performance. Face of Ma Chao was made-up almost same in real life with red rose plain style mask combined with two vertical eyebrow represent a glorious majestic martial. Costumes and make up build an image of Beauty Ma Chao as an ideal aspiration of a man in Chinese minds.

Contrary to simple face of Ma Chao is extremely complicated mask of Zhang Fei. This is probably the most beautiful and uniquely mask among all of Beijing Opera masks.

Costume and face mask of Zhang Fei

Zhang Fei's mask called flower face, belong to cross face type same as Xiang Yu mask but his face were a butterfly drawing. The colour black is classified by the vertical line between the frontal forehead, the line divided his face to two symmetrical half parts. Black symbolizes roughness and fierceness characters of these brave generals which Zhang Fei is a typical representative.

It was strange that the audience absolutely not heard the sound of touching weapon during this dramatic play. Two "tiger general" sometimes antagonistic moving and sometimes entering into each other in a synchronize dance that both acting together.

Antagonistic moving (above) and synchronize dance (below) of both actors

The story told that the two sides have fought for more than two hundred and thirty rounds, from noon to evening, through the night, but always remained inconclusive. The stage full of dance movements call "action" and "kick", body movements such as rotating, running and jumping lightly skim  and show the beauty of dances and costumes. The two piece "chest cover" of their armor are sophisticate design to emphasize the brave appearance of the characters. It also supports to improve the beauty of legs and body movements, the movements are strongly effected by martial arts.

Action and kick movements

The two actors also continued to show a round in hand. Now is time for true martial arts. One white, one black, two tigers entwine each other under the intense sound of beat and drum. Sometimes you just see only two shadows on stage because too fast movement of them, as they thought that there are two hidden butterflies at night.

The battle of two general in hand

Peking Opera is affected by the beauty concepts of China and it also appreciates its beauty. Two masks of Ma Chao and Zhang Fei with extreme contrasts appeared on stage at the same time "not only no eliminated but also highlight the other, showing colourful beauty and diversify looks of Beijing opera theatre". (5)

The extreme contrasts appearence of Ma Chao and Zhang Fei

I do not understand why artist draw a so beautiful and delicate mask for Zhang Fei whom crude and impatience characters. It is thought that the character of Zhang Fei in most other plays are funny so his face should just painted butterfly in a humorous way. However in The Two Generals, Zhang Fei was a brave general and reckless rather funny, so Shang Heyu (6), a talented Wusheng Beijing opera actor must create a special mask for Zhang Fei and it exists as people are seeing today. Perhaps when painting Zhang Fei mask, Shang Heyu has think of him as an artist, a calligraphy master and a painter specialist in draw beautiful ladies.

Emotional adventure with Beijing opera

Floating on delicated choreography and melodious sound. Ancient China, Chine of truth, goodness and beauty values really is not far away. It stay in front of me, a traveler just want to have a simple look at Beijing opera but irresistible its wonderful beauties since my first look.

Does not any poet immerse themself in expressing words of Beauty Yu Ji? Does not any writer thinking of Ma Chao Beauty in their works? Does not any painter wish to have a famous painting same as the butterfly on Zhang Fei face? Does not any philosopher drop their tears on Xiang Yu when thinking of the impermanent of human being? Beijing Opera is probably the dream of an ideal life that really hard to see in China forever.

Beauty Ma Chao in white coat and horse

The scene Ma Chao lonely riding a white horse leave the arena at the end of this play actually express so much feeling. Featured white shadow on a pure simplicity black background of the stage give us the nonsense meaning of war. Is there any glory behind the halo of war, isn't it?

Stop wondered about human being meanings. Stop wondered about philosophy questions. Beauty and beauty aiming is probably the main motivation for Peking Opera was born and developed. Whether in any shape or form, beauty is always one and unchanged, always a challenge with time as Peking Opera standing inside modern China now.

Notes:

(1). Last two sentences of Gai Xia Ge (蔡霞葛) a song composed by Xiang Yu while he was trapped by Liu Bang's forces at Gai Xia citadel. The lyrics in English as above are based on Watson's translation "Dapple" is Watson's translation of the name of Xiang Yu's warhorse Zhui (騅).

(2). Chinese idiom that says: 万 字 不到 头, literally ten thousand words have not head to describe the continuous and endless of swastika pattern as often seen in the motifs on the door frame or in temples, in order to express the endless of nice things. Three "wan" on Xiang Yu head meaning of an event that his career never get an end , it is a play on words by placing "wan" (万) to "head" (头) of Xiang Yu.

(3) and (5). Letters excerpt from the Chinese Theatre of Beijing Opera, Tu Thanh Bac. Ho Chi Minh City General Publishing House. 2013

(4). Legend told that after the death of Yu Ji, where her blood poured grown a grass species, when people pours wine next to it the grass will gracefully dance like scene in wine party of Xiang Yu. So it was called "Beauty Yu Grass".

(6). Shang Heyu (1873-1959) a famous Peking Opera artist specializing plays male martial roles. He often plays with Mei Lanfang, very famous men played female roles, who composed the play Farewell my Concubine. In addition he was found to teach at China Opera Vocational schools and Shanghai Drama School.

Bắc Kinh: Phiêu linh cùng Kinh kịch

Bắc Kinh luôn gợi trong tôi những ám ảnh nặng nề vì có quá nhiều máu, có quá nhiều oán hồn, có quá nhiều âm mưu và thù hận đã xếp lớp nơi đây dọc dài theo 3000 năm lịch sử của nó. Quả thật không có một nhu cầu thuộc về cảm xúc nào thúc giục tôi tới nơi đây, ngoài mong ước một lần được coi Kinh kịch tại cái nơi đã làm cho nó nổi tiếng này.

Bá Vương biệt Cơ (霸王别姬)

Phải coi Kinh kịch mới có thể hiểu rằng tại sao những mặt nạ của nó có sức quyến rũ lạ thường tới vậy. Không có thước phim hay bức ảnh nào có thể diễn tả được những biểu cảm của chuyển động trên gương mặt. Những mảng màu và nét kẻ tạo nên một làn da thật chuyển động thật với cảm xúc của câu chuyện trên gương mặt diễn viên. Đó không phải là mặt nạ, đó là cảm xúc được biểu tượng hóa.

Độ mở khác nhau của mắt cho thấy những biểu hiện cảm xúc khác nhau của Hạng Vũ

Nhìn kiểm phổ (mặt nạ) đầy biểu cảm của Hạng Vũ với cái nét muộn phiền đổ bóng trên vẻ uy dũng, ta không thể không ngậm ngùi cho một anh hùng lỡ vận. Nghe vẳng lên lời réo rắt bi ai để giãy bày của nàng Ngu Cơ trong đoạn dạo đầu: Nhìn đại vương từ trong màn trướng giấc ngủ bình yên. Thiếp nơi đây khẽ bước ra ngoài mà sầu tình tản mạn. Nghe nỗi hận anh hùng mà Hạng Vũ đau đớn thốt ra lúc sa cơ: Sức dời núi, khí trùm trời/ Ô Truy chùn bước bởi thời không may!(1) mà không khỏi cảm khái cho chữ thời, chữ vận sao quá mong manh của một đời người.

Ngu Cơ và Hạng Vũ

Có bi kịch nào đau bằng bi kịch anh hùng không cứu nổi mỹ nhân! Ngu Cơ tuy phận thê thiếp nhưng nào phải mỹ nhân tầm thường, nàng mời rượu Bá Vương rồi múa kiếm họa theo mà hát: Quân Hán lấy hết đất/ Khúc Sở vang bốn bề/ Trượng phu chí lớn cạn/ Tiện thiếp sống làm chi. Rồi thừa lúc không ai chú ý liền rút gươm của Hạng Vũ mà tự vẫn.

Cảnh Ngu Cơ mời rượu Bá Vương

Mặt nạ Kinh kịch độc đáo ở chổ ẩn ý của nó. Hạng Vũ có kiểu mặt chữ thập điển hình cho các nhân vật chính diện hay dũng tướng với cách kẻ mặt hình chim cực kỳ đặc biệt và có một không hai trong Kinh kịch. Ám chỉ về một sự nghiệp dở dang hiện ra mồn một trên kiểm phổ của ông bằng ba chữ vạn (wan, 万) ở hai bên trán và giữa mặt. "Wan" trong Hán ngữ có nghĩa là không kết thúc, không có cơ hội để tới được đến cùng(2) .

Phục trang và mặt nạ Hạng Vũ trước giờ biểu diễn

Không thể không nghiêng mình trước điệu múa kiếm mà nghệ sĩ Mai Lan Phương sáng tác vào năm 1921 cho vở kịch này. Nàng Ngu Cơ uyển chuyển múa hai thanh trường kiếm ăn theo nhịp của từng bước chân, lúc khoan, lúc nhặt, lúc lả lơi, lúc quật cường cứ như thể những lưỡi kiếm đang hoài niệm về quá khứ oai hùng của Sở Bá Vương Hạng Vũ. Có chén rượu nào đắng như chén đắng của cuộc đời mà Quân Vương phải nuốt để tiêu đi nỗi sầu thế cuộc. Điệu múa kiếm này đã trở thành chuẩn mực và không thể thay thế trong mọi hình thức trình diễn của những nghệ sỹ sau bậc thầy Kinh kịch này.

Nàng Ngu Cơ và điệu múa kiếm

Bá Vương Biệt Cơ, một đoản khúc anh hùng nhưng gợi lên nỗi sầu thiên cổ của sinh ly tử biệt, của những ước nguyện không thành trong niềm nuối tiếc dở dang. Chất văn trong đoản khúc này lấn át chất võ, người xem miên man trong một điệu hát réo rắt bi ai, "như khóc nỉ non, dai dẳng bất tuyệt" (3), cùng ca từ đẹp như một áng thơ, được trình bày bởi một võ đán có cách dán hoa điển hình trong Kinh kịch. (xem thêm tại:nghe thuat ve mat na kinh kich)

Kiểm phổ của hoa đán Ngu Cơ

Khuôn mặt trái xoan, cằm nhọn, lông mày cong, hốc mắt hình quả hạnh nhân và miệng nhỏ chúm chím như một bông hồng hàm tiếu là các khái niệm lý tưởng của vẻ đẹp nữ tính Trung Hoa, đều được thể hiện trên khuôn mặt của Ngu Cơ. Đặc điểm của một võ đán (vai nữ thuộc võ) được nhấn mạnh trên nét kẻ mày xếch lên cùng với đôi mắt lớn hơn thông thường. Nét thẩm mỹ điển hình này đến từ màu sắc hóa trang của khuôn mặt được thoa phấn trắng, đánh má hồng cùng hốc mắt màu hồng sậm hơn chứa bên trong đôi mắt được kẻ chì đen tinh xảo.

Ngu mỹ nhân (虞美人) bước ra từ lịch sử và đi vào Kinh kịch đẹp đẽ, nhẹ nhàng, tự nhiên tựa như nhành Ngu Mỹ Nhân Thảo chếnh choáng bởi chung rượu hồng nhan tri kỷ (4), thứ mỹ tửu tựa một niềm mơ ước thiên thu không những của những đấng quân vương mà còn của cả đàn ông nhân loại này.

Nhị tướng quân

Kinh kịch là loại hình nghệ thuật lấy biểu diễn làm trọng tâm, nó chủ yếu coi trọng những động tác hình thể và nhấn mạnh vào việc thưởng thức âm nhạc cùng những khúc hát thông tục và dễ hiểu như văn nói, hoàn toàn không trau chuốt văn chương và từ ngữ. Nhị tướng quân là một chiết tử hí - phân đoạn kịch, đặc trưng cho nhận định này. Chiết tử hí này thể hiện trận đại chiến vô tiền khoáng hậu, cực kỳ nổi tiếng trong Tam Quốc Chí của La Quán Trung, giữa hai danh tướng Trương Phi và Mã Siêu lừng lẫy.

Mã Siêu và Trương Phi

Hầu như không có lời thoại, khán giả mãn nhãn với chiến bào lộng lẫy cùng một trận chiến khốc liệt được cặp kì phùng địch thủ múa bằng những động tác điêu luyện, một kết hợp hoàn hảo giữa vũ đạo và võ thuật của Trung Quốc.

Không khí chiến trận xuất hiện một cách dồn dập ngay từ lúc mở màn, khi cả hai diễn viên đều xuất hiện trong chiến bào với mũ linh soái đội trên đầu cùng bốn lá cờ khảo được coi như là dấu hiệu cho trạng thái sẵn sàng lâm trận (ngạnh khảo) trên vai.

Mã Siêu xuất hiện cùng điệu múa khiêu chiến với Trương Phi đang ở trong thành

La Quán Trung đã không tiếc lời mô tả và ước lệ hóa để Mã Siêu trở thành một vẻ đẹp gần như tuyệt mỹ của một trang nam tử trẻ tuổi. "Mã Siêu là một viên tướng trẻ tuổi, mặt đẹp như ngọc, mắt sáng như sao, mình hổ tay vượn, bụng beo lưng sói, tay cầm một ngọn giáo dài, mình cưỡi con ngựa đẹp". Phục trang của Kinh kịch làm cho ngôn từ của La Quán Trung trở thành hình ảnh hiện thực, một hình ảnh đại diện cho hai chuẩn mực oai phong và mỹ miều của những vai tướng trẻ tuổi (Wusheng) trong Kinh kịch.

Phục trang và kiểm phổ của Mã Siêu

Phục trang của Mã Siêu là một sự kết hợp hài hòa giữa ba tông màu trắng, đen và xanh làm toát lên vẻ sang cả về cái đẹp của một công tử dòng dõi thế gia. Ở nhân vật này có sự kết hợp gần như là hoàn hảo của dung mạo, thể hình và phong độ. Khuôn mặt của Mã Siêu được hóa trang gần như trong đời thực với kiểu mặt trơn màu đỏ hồng kết hợp với điểm nhấn là hai vạch kẻ lông mày dựng đứng đại diện cho một võ tướng hiển hách oai phong. Phục trang và kiểm phổ tạo nên một Cẩm Mã Siêu - Mã Siêu Tuyệt Mỹ như một ước vọng lý tưởng về một trang nam nhi trong tâm tưởng Trung Quốc.

Trái với khuôn mặt khá đơn giản của Mã Siêu là kiểm phổ cực kỳ phức tạp của Trương Phi. Đây có lẽ là kiểm phổ đẹp và độc đáo nhất trong các kiểm phổ của Kinh kịch.

Phục trang và kiểm phổ của Trương Phi

Mặt của Trương Phi thuộc loại hoa kiểm (mặt hoa), dạng mặt chữ thập như của Hạng Vũ nhưng lại vẽ hình bướm. Màu mặt được xếp vào loại mặt đen do đường kẻ dọc giữa trán chia khuôn mặt làm hai nửa đối xứng có màu đen. Màu đen thể hiện tính cách khẳng khái, nóng nảy và bộc trực của những dũng tướng mà Trương Phi chính là đại diện điển hình.

Thật kỳ lạ rằng khán giả tuyệt nhiên không nghe tiếng động chạm của binh khí trong suốt phân đoạn kịch này. Hai hổ tướng có lúc đối kháng nhau nhưng có lúc lại như nhập làm một vào nhau trong vũ điệu nhịp nhàng mà cả hai cùng thể hiện.

Hình trên: đối kháng, hình dưới: đồng điệu

Chuyện kể rằng hai bên đã đấu hơn hai trăm ba mươi hiệp, từ trưa đến chiều, qua luôn cả buổi tối mà vẫn bất phân thắng bại. Những trận chiến cứ tiếp diễn lẫn nhau, sấn khấu ngập tràn những vũ điệu "tác" và "đả", những động tác thể hình xoay, chạy, nhảy lướt qua sân khấu một cách nhẹ nhàng và phô diễn hết mức vẻ đẹp của vũ điệu và trang phục. Hai mảnh "kháo" là tên gọi chiếc áo giáp của hai tướng quân này được tạo hình một cách tinh tế bên cạnh việc tôn lên vẻ uy dũng của nhân vật còn như một đạo cụ hỗ trợ nhằm tôn thêm vẻ đẹp mang đậm màu sắc võ thuật cho những bước dich chuyển của chân và thân.

Những màn múa đậm màu võ thuật

Hai nghệ sĩ còn tiếp tục thể hiện một hồi đấu tay không. Những xênh xang áo xống giờ nhường lại hết cho võ thuật đích thực. Một trắng, một đen, hai con hổ quần nhau trong âm thanh dập dồn của phách và trống. Có lúc sân khấu chỉ còn loáng thoáng hai cái bóng do tiết điệu quá nhanh, cứ tưởng như họ là hai cánh bướm đêm lúc ẩn, lúc hiện vậy.

Những trận đấu tay không

Kinh kịch bị ảnh hưởng bởi quan niệm về vẻ đẹp của Trung Hoa và cũng chính nó có nhiệm vụ xiển dương cái đẹp. Hai kiểm phổ của Mã Siêu và Trương Phi với sự tương phản tột cùng xuất hiện đồng thời trên sân khấu "không những không gượng gạo mà còn làm nổi bật nhau, thể hiện vẻ đẹp muôn màu, muôn vẻ của nghệ thuật hóa trang hí khúc".(5)

Sự tương phản giữa hai kiểm phổ của Mã Siêu và Trương Phi

Không hiểu sao Trương Phi, một dũng tướng tính tình thô lậu, rượu thịt tối ngày lại được các nghệ nhân Kinh kịch vẽ một kiểm phổ đẹp và tinh tế đến vậy. Người ta cho rằng nhân vật trương Phi trong hầu hết các vở Kinh kịch khác chỉ là vai hài nên khuôn mặt được vẽ hình con bướm một cách hài hước. Tuy nhiên trong vở Nhị Tướng Quân, Trương Phi là một viên tướng dũng mãnh và liều lĩnh chứ không buồn cười chút nào, vì vậy Shang Heyu (6), một Wusheng tài hoa của thế hệ diễn viên Kinh kịch ban đầu đã phải sáng tạo nên hoa kiểm đặc biệt cho Trương Phi và nó tồn tại như mọi người đang thấy. Có lẽ khi vẽ mặt Trương Phi kiểu này, Shang Heyu đã quán xét ông trong con người nghệ sĩ, một Trương Phi là bậc thầy của thư pháp và có biệt tài vẽ mỹ nhân. Quả thật hai phớt hồng ở hai bên má không thể không gợi liên tưởng vẻ nữ tính trong khuôn mặt đậm chất nam tính này.

Phiêu linh cùng Kinh kịch

Bồng bềnh trôi trong vũ đạo, dập dìu trôi trong réo rắt của thanh âm. Trung Hoa xưa, Trung Hoa của những giá trị chân, thiện, mỹ thật sự không ở đâu xa mà ở ngay trước mặt. Kinh kịch quả thật mang vẻ đẹp mê hồn mà tôi, một lữ khách lãng du chỉ muốn ghé qua chơi nhưng chẳng đặng đừng lui gót.

Có tao nhân nào không đắm trong lời rượu giãi bày của Ngu Mỹ Nhân, có mặc khách nào không tưởng về Cẩm Mã Siêu trang nhã? Có triết gia nào không nghĩ về Sở Bá Vương với tiếng thở dài cám cảnh cho nỗi vô thường của kiếp nhân sinh. Có họa gia nào không mơ về một tác phẩm để đời như cánh bướm điêu linh trên mặt Trương Phi Hổ Tướng? Kinh kịch có lẽ là những giấc mơ về lý tưởng của cuộc sống mà đời thực khó có thể thấy được của người Trung Quốc.

Cẩm Mã Siêu trong bạch y trên mình bạch mã

Cảnh Mã Siêu vận bạch y cỡi bạch mã rời khỏi đấu trường vào cuối chiết tử hí này thật sự gợi nhiều cảm xúc. Cái bóng trắng nổi bật trên nền đen giản đơn gần như thuần khiết của sân khấu gợi nhiều tới sự vô nghĩa của chiến chinh. Có vinh quang nào ở đằng sau những hào quang của chinh chiến?

Thôi những tự vấn về nhân sinh. Thôi những tự vấn về triết học. Vị cái đẹp và xiển dương cái đẹp có lẽ là động lực chính để Kinh kịch ra đời và phát triển. Cho dù ở trong mọi hình hài hay trong nhiều dạng thức, cái đẹp luôn là một và bất biến, luôn là một thách đố với thời gian như cách Kinh kịch đang đứng trong lòng Trung Hoa hiện đại.


Chú thích:

(1). Hai câu cuối của bài Cai Hạ Ca do Hạng Vương cảm khái thành thơ khi bị vây cùng đường ở thành Cai Hạ.

(2). Thành ngữ Trung Quốc có câu: 万字不到头, nghĩa đen là cả vạn chữ đều không có đầu nhằm mô tả cách nhiều chữ vạn nối tiếp nhau không dứt như thường thấy trong các họa tiết ở khung cửa hay ở chùa chiền, nhằm hàm ý về một sự tiếp nối không dứt của những điều tốt lành. Ba chữ vạn trên mặt Hạng Vũ ở đây lại mang nghĩa về một sự việc không có kết thúc, người ta chơi chữ bằng cách đặt chữ vạn (万) lên cái đầu (头) của Hạng Vũ.

(3) và (5). Chữ trích trong sách Kinh Kịch Trung Quốc, Tử Thành Bắc, NXB Tổng Hợp TP HCM. 2013

(4). Tương truyền sau khi Ngu Cơ chết đi, nơi máu bà đổ xuống mọc lên một thứ cỏ hễ có rót rượu gần bên thì cỏ múa lả lướt như Ngu Cơ trong tiệc rượu của Hạng Vũ. Người ta gọi cỏ ấy là "Ngu mỹ nhân thảo".

(6). Shang Heyu (1873-1959) một nam nghệ sỹ Kinh kịch nổi tiếng chuyên đóng vai nam võ. Ông thường đóng chung với nam đán (nghệ sỹ nam đóng vai nữ) nổi tiếng là Mai Lan Phương, người sáng tác ra vở Bá Vương Biệt Cơ. Ngoài ra ông còn là thấy dạy kinh kịch tại trường dạy nghề kịch Trung hoa và trường kịch nghệ Thượng Hải.

Mah Meri - Kembar Mask

Sometimes big philosophies come from the little stories. A small work can represent the greatness of a major philosophy. Masks named Kembar of minority ethnic Mah Meri of Carey Island Malaysia is a special work can do that.

Kembar in the language of the Mah Meri means twin and has a soul (spirit) named Kembar of unique legendary treasure of this ethnic. Kembar spirit is described in the form of an asymmetric mask, a unique form of expression in the arts of masks making of Mah Meri people *.

Kembar mask of minority ethnic Mah Meri

Stories about Kembar spirit original from a case of twins. One particular family have a twin birth, when the two children grew up, the father remind them that the tall, thin guy is elder brother and low, fat guy is brother. They have to respect each other and not to quarrel when going to a forest because forests too dangerous for humans are divided.

Unlike the father desired, two children abusing one another, and then a fight going on because nobody want to become younger brother. Finally the elder brother won, but still did not subdue his younger brother. Yong brother insisted that he could become elder brother and tried to hang himself up to stretch the body to be able to quickly long. Year after year, pudgy body of his brother was not long as he wants because he cannot change his natural characters **.

Front side of mask under some view angles

The philosophy of this truism is expressed through iconic spirit Kembar, souls of twins, in the belief of the Mah Meri. Kembar's image is a face mask with right and side completely different, all identifying characteristics on the right are longer than the left. No one can exactly confirm is the side represent the elder brother and is the side represent the younger brother because the multi-meaning of the story. The meaning can easily notice that most twins do not mean they have same identical. Each man is a different entity, even if they are twins and we need to respect that because that is the natural order of the universe. It is modern thinking! I cannot understand why a small tribe has so big think. Perhaps the forest with its severe demand to be exists to promote the independence of people, thereby emphasizing personal characters of the individual man in the tribe.

Right side and left side of the mask

With a carefully inspection of the mask, the deeper meanings will appear gradually. There are two faces on this mask, the right face is human being face and the left side is the animal face, obviously cannot be confused. The artist created this work is really excellent in describing the details. Rounded and rough surface of man ears are on contact of pointed and flat long ears of animal. An eye slanted upward of animal is quite different when compared to the human eye and the animal check sagging down that not same man one. The emphasis lies in two sharp fangs, only animal have a pairs long fangs and so scary like that.

A comparision between animal face and right side of the mask

Is it in the deeper meaning, the mask would like to say in humanity always have bestiality and vice versa? Bestiality is the driving force of fight between twin brothers, though children of the same foetus they also inevitable animal nature inherently exists naturally in humans being. Bestiality and humanity is a twin style that Mah Meri people want to show in Kembar mask, the mask refers to their twin phenomenon.

Mah Meri means the forest man; the forest and wild animals are always present in their myths as standard indications for their behaviour with Mother Nature. Wild animal always be respected even if they have to kill them off because their existence. A wild animal is part of their lives. A wild animal is part of their soul. In this sense, the life of human being is one in the twin of people and beasts. So an animal face on a human face is quite natural that the spirit Kembar wants to express for modern humanity.

Notes: 

(*) The conceptions of the world of the Mah Meri people are interpreted in the form of the soul (spirit). These forms include wooden statues called moyang and masks called topeng. Actually moyang is the term used to describe ancestors of the Mah Meri, accurately world to call wooden statues is hantu, but the word is taboo because people fear the demon called Hantu appears when called his name.

(**) The story is refered at Mah Meri of Malysia Art and Culture by Roland Werner. 3rd publish. 1997, page 244.

Mah Meri - Mặt nạ Kembar

Có những triết lý lớn đến từ những câu chuyện nhỏ. Có những tác phẩm nhỏ nói lên được sự vĩ đại của một triết lý lớn. Mặt nạ Kembar của dân tộc thiểu số Mah Meri ở đảo Carey thuộc Malyasia là một tác phẩm đặc biệt có thể làm được điều đó.

Kembar trong ngôn ngữ của người Mah Meri có nghĩa là song sinh và có một linh hồn (spirit) tên là Kembar trong kho tàng huyền thoại độc đáo của dân tộc này. Hồn Kembar được người Mah Meri mô tả trong hình thức một cái mặt nạ bất đối xứng, một hình thức thể hiện độc đáo trong nghệ thuật tạo hình mặt nạ*.

Mặt nạ Kembat

Câu chuyện về hồn Kembar bắt nguồn từ một trường hợp song sinh. Một gia đình nọ sinh được một cặp song sinh, khi hai đứa trẻ lớn lên, cha bảo chúng rằng phải nhớ đứa cao gầy là anh và đứa thấp béo là em. Anh em phải tôn trọng lẫn nhau và không được cãi nhau khi vào rừng bởi rừng quá nguy hiểm với những con người bị chia rẽ.

Không như người cha mong muốn, hai đứa trẻ đối chọi lẫn nhau, rồi một cuộc đánh nhau diễn ra vì không ai chịu làm em cả. Người anh cuối cùng dành được chiến thắng nhưng vẫn không làm người em khuất phục. Người em vẫn khăng khăng rằng mình có thể làm anh và anh ta cố tình treo mình lên nhằm kéo dãn thân thể để có thể dài một cách nhanh chóng. Năm này qua năm nọ, cơ thể béo lùn của người em không dài lên được như anh ta mong muốn bởi anh ta không thể đổi thay bản chất vốn dĩ tự nhiên của mình **.

Mật trước của mặt nạ Kembar với các góc nhìn khác nhau

Triết lý về sự hiển nhiên này được thể hiện qua hình tượng hồn Kembar, những linh hồn song sinh, trong tín ngưỡng của người Mah Meri. Hình ảnh của hồn Kembar là một mặt nạ với mặt phải và mặt trái hoàn toàn khác nhau, tất cả mọi đặc điểm nhận dạng ở bên phải đều dài hơn bên trái. Không ai có thể xác quyết được phía nào đại diện cho người anh và phía nào đại diện cho người em bởi vì sự đa nghĩa của câu chuyện. Ý nghĩa có thể dễ dàng nhận thấy nhất rằng song sinh không có nghĩa là giống hệt. Mỗi con người là một thực thể khác biệt, ngay cả khi họ là anh em sinh đôi và chúng ta cần phải tôn trọng điều đó bởi vì đó là trật tự tự nhiên của vũ trụ. Quả là hiện đại! Tôi không thể hiểu tại sao một bộ tộc nhỏ nhoi lại có tầm suy nghĩ lớn đến vậy. Có lẽ rừng với sự khốc liệt của tồn tại thúc đẩy tính độc lập của con người, qua đó nhấn mạnh tầm vóc cá nhân của những con người trong bộ tộc.

Phía phải và trái của mặt nạ Kembar

Khi quan sát kỹ cái mặt nạ, phần ý nghĩa sâu xa hơn sẽ hiển lộ dần. Có hai khuôn mặt trên mặt nạ này, phía trái là mặt người và phía phải là mặt thú, rõ ràng không thể lẫn lộn được. Người nghệ sĩ tạo nên tác phẩm này thật kỳ tài trong việc mô tả những chi tiết. Tai người tròn có phần sụn nổi lên khác với tai thú dài và phẳng. Mắt con thú xếch ngược lên khi so với mắt người, trong khi đó má thú lại chảy sệ xuống. Điểm nhấn nằm ở hai cái răng nanh nhọn hoắt, chỉ có thú mới có cặp nanh dài và đáng sợ như vậy.

Hình dạng mặt thú

Phải chăng trong ý nghĩa sâu xa, cái mặt nạ này muốn nói rằng có tính thú trong tính người và ngược lại? Thú tính là động lực dẫn dắt cuộc chiến giữa hai anh em song sinh, cho dẫu là người của cùng một bào thai họ cũng không thể tránh khỏi bản chất thú vốn dĩ tồn tại tự nhiên trong con người. Thú tính và nhân tính là một kiểu song sinh khác mà người Mah Meri muốn thể hiện trong mặt nạ Kembar, mặt nạ ám chỉ những hiện tượng song sinh của họ.

Mah Meri. nghĩa là những người rừng, rừng và dã thú luôn hiện diện trong huyền thoại của họ như những chỉ dấu tiêu chuẩn cho cách hành xử của họ với Mẹ Thiên Nhiên. Dã thú luôn luôn được tôn trọng cho dù họ phải giết chúng đi vì sự tồn tại của mình. Dã thú là một phần trong cuộc sống của họ. Dã thú là một phần trong linh hồn của họ. Trong ý nghĩa này, cuộc sống của người là một trong cặp song sinh người và dã thú. Vì vậy, một khuôn mặt thú trên một khuôn mặt người hẳn là điều tự nhiên mà linh hồn Kembar muốn gởi gắm cho nhân loại hiện đại hôm nay.


Chú thích:

(*) Quan niệm về thế giới vủa người Mah Meri được diễn giải qua các hình thức của linh hồn (spirit). Các hình thức này gồm tượng gỗ gọi là moyang và mặt nạ gọi là topeng. Thật ra moyang là từ dùng để chỉ tổ tiên của người Mah Meri, từ chính xác để gọi tượng gỗ là hantu, tuy nhiên từ này được kiêng kỵ do người dân sợ con quỷ tên là Hantu xuát hiện khi được gọi tên.

(**) Nội dung được tham khảo từ Mah Meri of Malysia Art and Culture by Roland Werner. 3rd publish. 1997, page 244.

Masks in Shanghai Museum

Museum attracted me so much. A bit extreme to say, that the city does not have a museum, it should not claim to be urban. On my extremely view of mask: a museum without a mask is not a real museum. A small corner on the top floor of the Shanghai Museum saved its famous in my eye.

I don't know why Shanghai museum position was chosen in front of its highest power organization. Does it want their officials look into its illustrious past to position for future, the future may uncertainties of the most populous country in this world?

Side view of Shanghai Museum

I see the spirit of humility of China in this architecture, an incomunicated building, imposing but not ostentatious like most of buildings, those just want to crush people with their brutal magnitude, all around this country. A museum can represent China's huge history and has strength enough to protect priceless treasures inside it.

Front door of Shanghai Museum

Among the museum's treasures are two sets of masks, perhaps also of invaluable goods of China and the world: a mask of Tibetan Cham Dance and Nuo opera masks of Tujia, both of which are Chinese ethnic minorities.

Naive is probably the most accurate word to describe the way they display two sets of masks. Masks of the wrathful deities seem be calm down in the quiet atmosphere here.

The corner that showed two collection

I feel the deathly wrath of Yama and Yamantanka when standing next to the masks. Each perspective of view can reveal the difference angry felling; the artist (priest) must dedicate all his soul for his divine work.

Mask of Yama (left) and Yamantanka (right) in the museum

Yama mask elaborately carved in every details, eyes, nose, mouth, eyebrows. The decorative patterns and ornaments are engraved in smooth curves that in contrast to the overall extreme rough face. I do not feel evil or fear, just seeing a huge press of felling intensity on this mask.

Details of Yama mask

Museum collections are only five of the eight wrathful deities, the three remaining masks is Mahakala, Paden Lhamo and can be Hayagriva.

Mask of Mahakala (left), Paden Lhamo and Hayagriva (right)

In addition to the wrathful deity masks, Cham mask collection of this museum were representatives of human masks, animal masks, but not very rich, just gorgeous Citipati mask is worthy to standing in this collection.

Mask of Citipati (left), man and Garuda (low right)

The biggest shortcomings is the very brief caption and not very clear explanation. Viewers may not know the importance of religious dance practice in Tibet monasteries. This much information as shown in the introduction table below this is not enough to attract ordinary people to concern on masks. Suppose just say, just once in life time, people seen Cham dance and contemplation (meditate and think) the great wrathful deity may reincarnate at a good place in next life because the deity would appear at near-death time to lead people go on right way. Just simple like that, the mask may more attractive to viewers (Please see details about Cham Dance Masks here: Cham Masks).

Introduction table about mask in this museum

This introduction is really too brief.  Especially, when merged the Nuo opera dance and Cham dance mask, it is very easily lead to misunderstood about the origins of two completely difference masks. Very sorry for an excellent collection but was introduced to the public in a very bad way!

The Nuo opera mask collection is also very full and rare. Only regret that viewers cannot imagine what those masks are used in the performing space. Masks are not speak its voice!

The corner of Nuo opera mask collection of Shanghai museum

I will come back with Nuo in a details research. Below is the perfect Nuo opera masks collection of Shanghai museum.

Nuo opera mask collection of Shanghai museum

The life of people and deities of Guizhou clearly appeared here, there is an old cousin named Qui stay next to Long live god named Chang Seng Tu Di (the first column on the left), or there is a judge specialized in investigating (bottom row of the second column), have The God of Land name Di Pan and scholars Gan (second and third row, third column), have a monk (top row, 4th column) and Sang Wang, the god who recovered lost souls (middle, 5th column), there is Guang Yu legendary general with red face could not unmistakable, the king and the village announcer (at column number 6), especially horned deities, one is two horn another is one horn. They remind me about the creation legend of Yao minority in Vietnam when I faced it (please see details here: Pangu Masks).

Left: Kai Shang Man Jiang a courageous officer tthat killed demons
Right: Golden - horned general (this is the introduction of the museum)

I perhaps meet my Pangu in a different religious, may be sure that these two peoples Yao and Tujia have a certain similarity with this particular mask.

Perhaps it takes a lifetime to decode the hidden language behind the special horned god worldwide. I am opening gradually the door surround layers of mystery and collecting the joyful as a reward for my very lonely hobby.

The masks quiet in the museum are in dialogue with me about its real life. You will never understand the life of a mask if not experience moments of masks life in it performance space. Say good bye to Shanghai museum, I told my heart have to be Tibet and Guizhou, must come if only for once in my life.