Mặt nạ Kinh kịch hay là cách người Trung Hoa kiếm tiền từ di sản

Những mong có ngày mở một tiệm bán mặt nạ. Trước là để thỏa mãn thú chơi, sau nữa để có cơ hội giới thiệu mặt nạ nước mình với bạn bè thế giới, sau rốt nữa là mong có đồng vô đồng ra. Không chừng lúc đó làm chơi mà ăn thiệt, mấy năm nay kinh tế suy thoái quá, cái việc mình làm thiệt nó đã giết mình dễ như chơi rồi!

Mình nói như vậy là có căn cứ hẳn hoi, cứ nhìn lên ông anh trên đầu mình, coi cách họ kiếm tiền từ di sản mặt nạ Kinh kịch. Không thấy thèm mới lạ!

Cửa hàng bán mặt nạ ở Miếu Thành Hoàng Thượng hải

Đây là cái cửa hàng tôi ghé chơi bữa tháng 6 vừa rồi, ngó "lùm xùm" vậy thôi chứ không thiếu cái gì liên quan tới Kinh kịch.

Bên trong cửa hàng bán mặt nạ và các đạo cụ của Kinh kịch

Thấy cửa hàng này mắt tôi cứ sáng quắc lên nhưng bụng bảo dạ ngậm cái mồm im thin thít, lỡ mà nói tiếng nước ngoài thì chết ngay với mấy chú bán đồ lưu niệm. Quả đúng vậy, cô đồng nghiệp của tôi nói tiếng Hoa như người địa phương giúp tôi sưu tập được chừng hơn hai chục cái mặt nạ với giá rẻ không ngờ.

Mấy cái mặt nạ sưu tầm được tại cửa hàng bên trên

Những cái mặt nạ này chỉ thuộc loại "hàng chợ", form mặt nạ được đúc hàng loạt, họa tiết thì vẽ tay nhưng nét vẽ không được tinh xảo chứng tỏ người thợ phải làm nhanh để có sản lượng lớn. Ở đây không bàn về chuyện thẩm mỹ, nói về sự nhanh nhạy của người Trung Quốc nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường thì đây là một ví dụ điển hình. Cái kiểu mặt nạ này tôi thấy bán tại rất nhiều điểm du lịch trên khắp Trung Quốc, tôi còn thấy nó tận ngoài đảo ... bên Malaysia. Giá cả thì muôn hình vạn trạng, hỏi trên phố mua sắm Nam Kinh giá 35 nhân dân tệ một cái, nhưng mua ở của hàng bên trên giá chừng 5 nhân dân tệ mà thôi. Làm cái nghề một "vốn bốn lời" này làm sao không sống khỏe được.

Cái mặt nạ Kinh kịch đầu tiên tôi sưu tầm được mua tại sân bay Quảng Châu. Đây có vẻ là hàng thủ công chứ không phải hàng làm hàng loạt như sau này, có cả tem bảo đảm, chú thích tên nhân vật nhưng giá không hề rẻ chút nào: 220 tệ một cái.

Mặt nạ Yang Zhi (Dương Chí, thứ 17 trong 108 vị anh hùng Lương Sơn Bạc)- mặt nạ Kinh kịch đầu tiên tôi sưu tập được

Tem bảo đảm và chú thích

Giá không rẻ chút nào

Sưu tầm đã sáu năm về trước

Sau này trong những chuyến làm ăn bên Trung Quốc, hễ gặp đâu mua đó, bộ sưu tập của tôi giờ cũng tròm trèm 40 cái rồi. Lần đáng nhớ nhất là lúc cô Karen, bạn người Hoa của tôi, mua tặng tôi chừng 15 cái, mua trên mạng vừa nhanh lại vừa rẻ không hớ hẩm như tất cả các mặt nạ tôi mua trước đó. Nhờ kinh nghiệm này mà từ đó về sau tôi luôn có nguồn tham khảo về giá cả. Chứ cái nòi đã mê rồi thì tiền bạc đâu còn là điều đáng suy nghĩ.

Bộ sưu tập Ms.Karen tặng tôi

Điều đáng nói nhất trong những lần đi Trung Quốc là những trải nghiệm về cách người ta kiếm tiền từ di sản. Mặt nạ Kinh kịch chỉ là một phần trong di sản văn hóa đồ sộ của Trung Hoa, nó rất đặc trưng và nó là Trung Quốc. Vậy nên người ta chuyển tải hình ảnh này lên bất cứ bề mặt nào có thể được, chỉ tính cho lĩnh vực thời trang thôi, hình ảnh mặt nạ được thể hiện từ cái vòng đeo cổ, xuống cái áo T-shirt,  đến cái móng tay giả, lên giỏ xách thời trang và xuống tận cùng là đôi giày đi dưới chân. Quả là sáng tạo hết biết!

Trên cái thẻ bài đeo cổ (không xác định được nhân vật tên gì)

Khương Dy (Jiang Wei), Tu Xingsun, và .... trên T-shirt

Trên móng tay giả (Quá độc đáo!)

Trên giỏ xách

Trên giày dép

Có gì thú vị hơn khi đọc một cuốn sách về văn hóa Trung Hoa kèm với một cái đánh dấu trang có hình mặt nạ Kinh kịch. Có ngay: USD 20.97/cái, không đẹp không lấy tiền! Có nhu cầu gì mà người Trung Quốc không thỏa mãn được đâu.

Hạ Hầu Đôn-Xia Houdun (hữu tướng quân của tào Tháo) trên cái đánh dấu trang

Còn không biết bao nhiêu là ví dụ để có thể thấy sức sáng tạo trong việc kiếm tiền của người Trung Quốc. Di sản là sẵn có nhưng kiếm tiền một cách thông minh từ di sản thì không bao giờ có sẵn.

Trương Phi trên cái đồng hồ

Dou Erdun, thảo khấu với vũ khí là cái đinh ba nổi tiếng được vẽ giữa trán trên cà-vạt

Trên cái cài măng-sét

Có vẻ đơn giản và phổ thông hơn là thể hiện chúng trên các vật dụng thường ngày:

Hou Yi, Xiahou Dun, Su Xian và Jiang Zhong trên móc khóa

Hạ Hầu đôn trên hũ đựng tăm

Khương Duy, đệ tử của Gia cát Lượng,  khuôn mặt đặc trưng bởi cái bát quái giữa trán nằm trên vỏ điện thoại

Trên cây viết máy

Hou Yi, quý tộc mặt màu tía trên USB

Kong Xiu trên ly

Trên muỗng, đũa

Trương Phi trên ấm trà

Anh nào có thú uống bia, đánh bài, phì phèo thuốc lá và thích nghe guita, sẽ có bộ sưu tập độc đáo bên dưới:

Uống bia (mặt Ma Wu)

Hút thuốc (Mặt Kong Xiu)

Nghe nhạc (mặt Yang Lin?)

Đánh bài (Trương Phi là con già cơ)

Theo những mặt nạ thể hiện bên trên, có thể tưởng tượng ra trong ván bài đánh với Trương Phi mặt đen có thảo khấu mặt xanh Ma Wu mở bia, đệ tử là tướng tài Kong Xiu mặt đỏ (bị chết dưới tay Quan Vũ ) hầu điếu đóm, trong khi đó hoàng tử mặt trắng Yang Lin chơi đàn phục vụ cả bọn thì quả là có gì bằng. Tuy nhiên phải nhớ rằng nhạc ở đây không phải là "Thập diện mai phục" hay "Bình sa lạc nhạn" chơi bằng cổ cầm mà là heavy metal rock chơi bằng guitar điện!

Cái truyền thống, cái di sản cứ thế mà chảy rần rần trong đời sống Trung Quốc đương đại. "Chữ lợi làm đầu", phương châm này cứ thế len lỏi vô từng ngóc ngách cuộc sống, rất giản đơn và không câu nệ bởi nguyên tắc hay chủ thuyết nào.

Truyền thống bổ sung cho truyền thống - Mặt nạ và nơ Trung Quốc

Tôi chắc là không mấy người Trung Quốc liên quan tới việc buôn bán này hiểu được ẩn ngữ của mặt nạ Kinh kịch. Nhưng điều tôi lấy làm lạ là không ai vẽ sai cả. Dường như có một nguyên tắc phổ quát chi phối hay đúng hơn là mặt nạ Kinh kịch đã thiết lập được một chuẩn mực "ngôn ngữ" của mình. Có thể bạn không biết nhân vật đó tên là gì, nhưng nhận vật đó cho dù được vẽ ở Bắc Kinh, Thượng Hải hay Quảng Châu đều có những nét cơ bản giống nhau không sai chạy.

Chuẩn hóa là điệu kiện tiên quyết đầu tiên để một sự vật trở nên lớn. Sau lớn sẽ là vĩ đại. Phở của người Việt không thể lớn được bởi bắc, trung, nam, nước trong, nước ngoài mỗi nơi nấu một phách. Cơm chiên Dương Châu không những lớn mà còn vĩ đại bởi vì tiêu chuẩn của nó là tiêu chuẩn toàn cầu!

Không thể, nhưng chẳng đặng đừng mà phải so sánh Tuồng và Kinh kịch. Có chuẩn mực nào cho Tuồng Việt? Nếu có, nó có thấm được xuống nhân dân? Hay nói nôm na, Tuồng có ra được ngoài chợ kiếm tiền như bên Trung Quốc?

Mong mặt nạ Tuồng nước mình xuống tới chợ lắm thay!

Góc Trung Quốc trong bộ sưu tập của tôi

P/S: Tôi nghĩ ngẩn ngơ rằng chắc có một nơi mà mặt nạ Kinh kịch chưa xuất hiện. Đó có lẽ là trên lon/chai bia. Tại sao Trung Quốc không có bia mặt nạ nhỉ? Thời buổi đểu giả này có lắm thằng giả say đeo mặt nạ lắm chứ!

Gặp Trung Phi giữa lòng Thượng Hải

Tôi cất giấc mơ Châu Phi vào một góc sâu thẳm trong cái tủ ước muốn của mình. Bởi vì Phi Châu xa xôi quá về địa lý. Bởi vì Phi Châu mơ hồ quá trong quan hệ. Bởi vì Phi Châu choáng ngợp quá, vĩ đại quá trong tổng thể văn hóa mặt nạ của nhân loại này.

Nhưng, quả là không gì bằng duyên! 

Tôi gặp châu Phi sớm hơn rất nhiều so với dự định; không chuẩn bị, không chờ đợi, không hẹn hò; mặt nạ Phi Châu ào ào tới với tôi trong một ngày hè oi nồng giữa trung tâm Thượng Hải.

Giới thiệu triển lãm về nghệ thuật Trung Phi tại bảo tàng Thượng Hải

Phía bảo tàng Thượng Hải cho rằng "quá trình hiện đại hóa một trăm năm nay đã làm thay đổi cách nhìn nhận của người Trung Hoa về thế giới" và "mọi người thường nghĩ về châu Phi không vượt quá sa mạc Sahara cùng dải đất nằm ven bờ Địa Trung Hải"*. Đóng vai trò là người giám hộ cho di sản văn hóa Trung Hoa cũng như vai trò khám phá thế giới bên ngoài, bảo tàng này kết hợp với Museé du quai Brandly, Paris, France để tổ chức triển lãm có tên là: "Sông Công gô: Nghệ thuật Trung Mỹ", nhằm giới thiệu cho người xem về sự đa dạng của thế giới bên ngoài cùng nghệ thuật của họ.

Bản đồ mô tả vùng Trung Phi với sông Congo cùng vị trí phân bố các mặt nạ đươc trưng bày

Phía Pháp thì cho rằng "sự cộng tác giữa hai tổ chức đã thúc đẩy dòng tương tác và đóng góp vào cuộc đối thoại chưa từng có giữa những nền văn hóa phi Phương Tây (non-Western) với Châu Phi, đó là sự hiện diện của một mảnh Châu Phi tại Trung Quốc"**. Quả là thú vị! Tôi không biết người Trung Quốc được hưởng lợi gì từ cuộc triển lãm này, riêng tôi thì quá phê, quá đã! Có ai mà không sướng khi ước mơ thành hiện thực nhỉ?

Nội dung triển lãm được chia làm ba phần, phần đầu chỉ trưng bày mặt nạ có tiêu đề là "Mặt nạ hình trái tim - Heart-shaped mask". Cái thuật ngữ này quả thật lạ, theo lý giải của lời giới thiệu, hình trái tim này là do bởi vầng trán và hai gò má tạo thành. Tôi thấy sự liên tưởng có vẻ không rõ ràng lắm, nhưng hai cái mặt nạ có hai cái sừng cong dưới đây rất là giống với cách ta vẽ trái tim thông thường.

Dân tộc Kwele, Gabon

Dân tộc Kwele, Gabon

Sông Congo là con sông rộng thứ nhì của châu Phi, các chi lưu của nó phủ gần hết đất Trung Phi bao gồm những vùng rừng mưa nhiệt đới và đồng cỏ savan rộng lớn. Các nhánh sông Congo này đã hình thành một hệ thống thủy lộ trên đại lục, nó nối những nền văn hóa đa dạng với nhau và mang những di sản văn hóa giàu có này vào nền nghệ thuật của họ.

Mười cái mặt nạ được trưng bày là mười phong cách riêng biệt: đa dạng trong hình dáng, phong phú kiểu họa tiết và khác biệt trong kỹ thuật chạm khắc. Cái mặt nạ của người Kwele dưới đây có sừng gãy góc, bên trên các góc nhọn lại có hình đầu người, chúng gợi nhớ tới linh hồn của rừng với những đôi mắt mở ra đầy cảnh giác và luôn luôn duy trì tình trạng cảnh báo của chúng.

Mặt nạ có sừng đầu người

Những họa tiết hình kỷ hà đối lập với nét cong mềm mại của lông mày, hốc mắt và mắt làm cho cái mặt nạ của người Bembe trở nên lạ lẫm và đầy bí ẩn. Đôi mắt nhìn xuống, cái miệng tròn nhỏ như đang tiết lộ một điều bí mật. Người ta cho rằng những bí ẩn được thì thầm qua cái miệng này khi một người Bembe được kết nạp vào phường thợ săn của cộng đồng.

Dân tộc Membe, Cộng hòa dân chủ Côngo

Màu trắng luôn liên quan tới sự chết hoặc linh hồn của tổ tiên. Cái mặt nạ rất đặc biệt có hai mặt được gọi là Ngontang của dân tộc Fang gợi nhớ về tổ tiên đã chết. Gương mặt trắng rất bình lặng nhưng đầy cảnh giác, luôn nhìn về phía đối diện cho phép tổ tiên bảo vệ cộng đồng khỏi những tác động luôn chờ chực của qủy dữ.

Mặt nạ Fang, mặt sau được nhìn qua gương

Cái mặt nạ Kota dưới đây lại là sự kết hợp của khối và mảng. Mắt là hai khối lồi nổi lên trên tổng thể chung trong khi trán là hai mảng phẳng giáp nhau tại một góc hẹp làm cho mặt nạ tựa như một kiến trúc lập thể. Cái mặt nạ này được đeo trong những những điệu múa cộng đồng khi đứa trẻ được cắt bao quy đầu.

Mặt nạ dân tộc Kota, Gabon

Mặt nạ trong hình dáng động vật cũng rất phổ biến ở châu Phi: Bò tót, linh dương, ó, quạ, cá sấu là những linh vật thường xuất hiện trên mặt nạ, chúng là những linh hồn của thiên nhiên trong tín ngưỡng của châu Phi.

Mặt nạ Cú

Mặt nạ đội đầu có hình con cú này là một ví dụ điển hình về sự hiện diện của động vật trong hệ thống tín ngưỡng của con người. Những thế lực thiên nhiên này liên kết con người với môi trường, nơi mang đến những nguồn lực cần thiết cho sự sống. Cái mặt nạ này được đeo trong lễ khai tâm cho đứa trẻ, sau buổi lễ, đứa trẻ được cắt bao quy đầu, trở nên trưởng thành và được bảo vệ bởi những linh hồn của rừng núi.

Tôi cực kỳ ấn tượng với một cái mặt nạ của bộ tộc Fang mô tả một người phụ nữ có xăm hình mặt trăng lưỡi liềm trên trán. Cái hình lưỡi liềm này cho biết rằng mặt nạ được dùng trong nghi lễ đầu mùa trăng.

Mặt nạ có hình trăng lưỡi liềm

Những đường nét trên gương mặt này thật mềm mại và đầy nữ tính, chất thô ráp vốn dĩ là bản chất của châu Phi đã nhường chỗ cho sự tinh tế trên từng nét chạm khắc. Cái mặt nạ đạt tới trình độ của một tác phẩm điêu khắc thực sự!

Các bộ tộc ở vùng Trung Phi không theo chế độ trung ương tập quyền, xã hội được quản lý dựa trên những quy tắc tự nguyện, những tổ chức như hội đồng xã hội và tôn giáo sẽ điều hành bộ lạc. Các mối quan hệ có tính thứ bậc mang tính chất mở cho cả nam lẫn nữ, tất cả các thành viên đều có cơ hội thăng tiến lên những cấp bậc cao hơn về tri thức hay là về khía cạnh lãnh đạo. Sự thăng tiến được đánh dấu bằng một lễ khởi sự/ mở đầu (initiation). Ở lễ khởi sự này có rất nhiều đạo cụ được dùng trong việc nhảy múa và hát hò, những đạo cụ đó có thể là mỏ chim, mảnh gỗ hay các vật thể tự nhiên khác, chỉ khi lên tới hai cấp cao nhất, mặt nạ mới được dùng.

Mặt nạ bằng xương và lông

Mặt nạ được làm từ xương và lông chim guinea bên trên được người Lega thuộc nước Công Hòa Dân Chủ Congo làm ra. Nó rất hiếm khi được đeo trên mặt mà thường được gắn ở bên cạnh hay phía sau đầu, hoặc là được treo trên một cái cột cắm trước nhà người chủ nhằm cho cộng đồng thấy cấp bậc của họ.

Nằm trong phần hai có tên là "Sự sùng kính tổ tiên - Ancestor Veneration", cái mặt nạ của người Kongo cho một ví dụ rất đặc sắc về cách sử dụng màu sắc.

Mặt na Kongo, Cộng hòa Dân chủ Congo

Cái mặt nạ này thường được dùng trong lễ bói của bộ tộc. Nó được trang trí bằng ba màu đen, đỏ và trắng, là những màu sắc được sử dụng rộng rãi trong văn hóa của vùng Trung Phi. Màu đen mang ý nghĩa sự sống, màu trắng là lãnh địa của tổ tiên, màu đỏ là máu, là nguy hiểm. Các chất liệu tạo màu sắc được lấy hoàn toàn từ thiên nhiên, màu đen được lấy từ vỏ cây mwindu hay từ than, màu trắng được lấy từ kaolin hay đất sét, màu đỏ được làm từ bột gỗ của cây camwood.

Phụ nữ có vai trò cực kỳ quan trọng trong văn hóa vùng savan, họ có thể là nhà cai trị, mẹ bề trên hay là một tổ tiên đầy quyền năng. Phần ba của triển lãm dùng để nói về hình ảnh của người phụ nữ của vùng đồng cỏ này. Nổi bật nhất phải kể đến là bộ ba mặt nạ người phụ nữ Punu điển hình với cặp môi dày, lông mày cong, mắt hình quả hạnh, kiểu tóc bối và chải chuốt công phu đặc trưng của phụ nữ vùng này.

Bộ ba mặt nạ phụ nữ Punu, Gabon

Những mặt nạ này được dùng trong các lễ tưởng niệm hay lễ tang, người vũ công mang mặt nạ đi trên các cây cà kheo cao hơn mặt đất chừng 3 mét. Vũ công luôn luôn là nam giới và họ biểu diễn những cú nhào lộn rất điêu luyện.

Mặt nạ này tên là "okuyi" có vết xăm hình quả trám gồm chín nốt khắc

Toàn khuôn mặt được phủ màu trắng thể hiện tinh thần hòa giải, bình yên

Một cái mặt nạ rất đặc biệt được gọi là "pwoom itok" có đôi mắt hình tròn với những lỗ nhỏ vòng quanh. Toàn khuôn mặt được trang trí bằng những hình kỷ hà là điểm đặc trưng của mặt nạ vùng Kuba thuộc Cộng hòa Dân chủ Công gô.

Những lỗ nhỏ có mục đích hạn chế tầm nhìn của vũ công

Người ta tin rằng cái mặt nạ này được sáng tạo bởi một người phụ nữ đã có công sáng lập nên cộng đồng có tên Babende là những chiến binh có nhiệm vụ chống lại tội ác. Mặt nạ này chỉ được dùng trong tang lễ của thành viên Babende mà thôi.

Là người sáng tạo và nuôi dưỡng sự sống, phụ nữ biểu trưng cho một khía cạnh rất quan trọng trong đời sống vùng đồng cỏ là nông nghiệp. Vị trí cao của phụ nữ là nguyên tắc chính yếu của chế độ mẫu hệ, ở đó nguồn gốc của gia đình được truy nguyên từ huyết thống của người mẹ. Mặt nạ mang hình ảnh những bà mẹ tổ tiên, vì vậy đã đại diện cho cái đẹp và phẩm cách của những dân tộc này.

Những nữ tổ tiên đầy quyền năng vùng savan đang phù hộ phía sau tôi

Châu Phi huyền bí sẽ không bao giờ thôi hết huyền bí với thế giới mặt nạ của mình! Tôi được hạnh ngộ với "một mảnh châu Phi" nhưng còn cả một lục địa đang ẩn giấu phía trước. Chia tay Trung Phi vào buổi xế chiều Thượng Hải, thời gian quả như bóng câu qua cửa sổ, quá ngắn cho một sự kiện quá lớn: nuối tiếc và lưu luyến chiêm lấy tâm hồn.

Tôi và một mảnh Châu Phi tại bảo tàng Thượng Hải, tháng 6/2013

Đành hẹn châu Phi vào dịp khác: "Rầu lòng vậy,  cầm lòng vậy"!

Mặt nạ thiêng: Rangda và Barong - Giữa cái ác và điều thiện

Tôi không hiểu sao cái ác lại thường ẩn trú trong hình hài của phụ nữ. Ta rất dễ dàng bắt gặp hình ảnh mụ phù thủy, bà dì ghẻ độc ác trong rất nhiều  câu chuyện dân gian hay những huyền thoại. Phải chăng cái ác của đàn bà thường giản đơn? Rangda, một thiếu phụ - nữ hoàng quỷ trong truyền thuyết Bali, có lẽ góp thêm một ví dụ cho nhận định này. Tuy nhiên câu chuyện bên dưới đây không hề giản đơn như quan niệm thiện - ác dân gian thông thường.

Rangda đại diện cho bóng tối, các thế lực hắc ám và liên quan tới linh hồn của người chết. Rangda đeo mạng che mặt, nhô ra răng nanh giống heo rừng, với cái lưỡi đang cháy phồng lên, đôi mắt đỏ ngầu, tóc tai dài thòng, rũ rượi và kéo lê lết.

Mặt nạ Rangda trong bộ sưu tập của tôi

Có rất nhiều những ám chỉ trong cách thể hiện khuôn mặt Rangda: đôi mắt lồi lên với cái nhìn sòng sọc phản ánh sự tức giận và độc ác của một tính cách vị kỷ. Bộ nanh sắc lẻm và vặn xoắn nhắc ta rằng đây là một mãnh thú tàn nhẫn. Cái lưỡi dài bốc lửa mãi mãi đói mồi, hứa hẹn sẽ đốt cháy tất cả những gì trên hành trình mà nó quét qua. Quả là không có một hình ảnh ác thần nào hoàn hảo đến như vậy!

Khắc tinh của Rangda là Barong. Barong hiện thân trong hình hài của một con sư tử dị thường, là biểu tượng của thần ánh sáng, vị thần bảo vệ sự bình yên của xóm làng.

Mặt nạ Barong trong bộ sưu tập của tôi

Biểu tượng của ánh sáng được thể hiện rõ ràng bởi những trang sức bằng vàng lóng lành trên mặt nạ và thân thể của thần Barong.

Một mặt nạ Barong khác, có kỹ thuật chạm lộng rất tinh xảo, trong sưu tập của tô

Mặt nạ Barong nguyên thủy được làm từ gỗ Pule, một loại gỗ đặc biệt được người ta tin là có những tính chất huyền diệu. Những bộ phận  khác như lông cũng được làm từ các vật liệu đặc biệt khác là lông công và bờm ngựa. Người ta cũng chỉ chế tác các bộ phận này vào những ngày đặc biệt được cho là ngày tốt trong tín ngưỡng Bali-Hindu mà thôi. Cuối cùng là hai buổi lễ có tên Pasupati và Mejaya-java nhằm chứng thực sự hoàn tất của chiếc mặt nạ. Pasupati là buổi lễ nhằm mời thần linh đi xuống trú ngụ để ban phát tinh thần và quyền năng cho chiếc mặt nạ.  Mejaya-java, thường được tổ chức trong các ngôi chùa lớn, là buổi lễ ban phước lành, bước cuối làm cho mặt nạ Barong trở nên linh thiêng. (theo http://www.baliaround.com/barong-and-rangda-balinese-two-opposites/ )

Mặt nạ Barong và họa tiết

Barong và Rangda xuất hiện trong truyền thuyết Calon Arang của văn học Java cổ có từ thế kỷ 11-12. Theo bản thảo viết tay này, câu chuyện xoay quanh nỗi đau của một góa phụ, tên là Calon Arang, có đám cưới của con gái Ratna Manggali, đã bị hủy bỏ bởi nhà vua Airlangga, cũng là người hôn phối. Nguyên nhân cuộc hôn phối không thành do tin đồn rằng bà góa phụ mẹ cô gái là một phù thủy, người chịu trách nhiệm về những tai ương trong quá khứ và các đại dịch cúm tại vương quốc này. 

Tin đồn là không công bằng cho cô dâu xinh đẹp, nhưng đó là sự thật, rằng mẹ cô thực sự có một số loại năng lực có thể gây ra thảm họa như vậy. Bởi sự giận dữ và thất vọng về phía vua và người dân, bà  triệu tập quyền năng của mình để gây thảm họa trong vương quốc như hạn hán làm mùa vụ thất bát, trẻ con mang bệnh bí ẩn bí ẩn và rất nhiều người chết. Để chống lại bà, một sứ thần hàng đầu của vua là Empu Bharadat quyết định ra tay. Sau khi tọa thiền và cầu nguyện Trời đất, ông hóa thân thành Barong trong hình hài của con sư tử huyền thoại, còn người thiếu phụ trở thành Rangda trong hình hài kinh dị như trên.

Barong đấu với Rangda (nguồn: www.fortport.com)

Trong hồi cuối của câu chuyện, Barong hầu như đã thua cuộc, tuy nhiên tình thế trở nên có lợi cho Barong khi một  nhóm trai tráng nhảy vào giúp sức cho ông. Rangda phải vất vả chống đỡ, nhưng đột nhiên chỉ bằng một cú đánh bí ẩn, bà làm cho tất cả trai tráng ngã lăn ra, một số trở nên đờ đẫn và dùng dao găm tự đâm vào mình, nhờ vậy Rangda thoát ra và chạy trốn trở lại. Sau đó Barong xuất hiện để hồi sinh lại cuộc sống cho đám trai tráng bằng nguồn năng lượng phi thường của mình. Mọi chuyện rồi cũng tốt đẹp trở lại và câu chuyện lửng lơ kết thúc.

Rangda và người dân trong vương quốc (nguồn: members.virtualtourist.com)

Hình thức trình diễn Calon Arang có tính chất lễ nghi hơn là giải trí thuần túy. Tương tự như lên đồng ở Việt Nam, diễn viên và người tham dự cùng tham gia trong một không gian nghi lễ huyền bí lúc nửa đêm, họ bị thôi miên bởi một điệu nhảy có tiết điệu đều đều, rờn rợn, đầy kích động. Người tham dự được khuyến cáo không bỏ về giữa chừng bởi họ sợ rằng nhiều linh hồn, cũng đang trên đường tham dự lễ rất dễ va phải họ. Có một kết nối tâm linh thật sự giữa nghệ sĩ - mặt nạ - nhân vật, người ta tin rằng hiệu quả tâm linh này là do chính những năng lực kỳ bí của mặt nạ đem lại.

Khuôn mặt Rangda

Khi nghĩ về nỗi sợ có một khuôn mặt, một hình hài, một tiết điệu và một kiểu chuyển động. Hãy nghĩ tới Rangda. Thực ra Rangda là một hiện thân khác của nữ thần Kali, có quyền năng thiêng liêng được hướng vào chức năng phá hủy và chuyển đổi, bởi vì bản chất siêu nhiên của cái mặt nạ mà người mang nó được thừa nhận quyền lực của thần thánh nhưng không sợ bị trừng phạt. Đó cũng là điểm khác biệt căn bản nhất giữa mặt nạ thiêng (scary mask) và mặt nạ thông thường.

Mặt nạ thiêng thường vay mươn một vài hình thức của thiên nhiên nhưng không bao giờ "tự nhiên" vì mục đích của nó nhằm thể hiện hay đại diện cho một tính cách phổ quát. Để làm được điều này, mặt nạ nhấn mạnh những đặc điểm cần thiết nhất định hoặc kết hợp các hình thức khác nhau sẵn có trong thiên nhiên. Rangda được ám chỉ là lửa, được trú ngụ trong hình hài của ác thú và được thể hiện ra hình thức vật chất qua những đường nét sắc nhọn. Trái lại, Barong là ánh sáng, trú ngụ bên trong thánh thần và được thể hiện bằng những nét mềm, tròn trịa. Ngôn ngữ thông thường của mặt nạ thiêng không nhấn mạnh vào sự tả thực mà chú trọng tới cái cảm giác buộc ta phải nghĩ tới khi nhìn vào.

Như trong câu chuyện Barong - Rangda , mặt nạ thiêng không chỉ đại diện cho thiên thần hay các vị thánh mà còn đại diện cho ma quỷ là những thế lực hắc ám theo cách nghĩ thông thường. Bao trùm lên tất cả là quyền lực của chủ thể mà mặt nạ đó đại diện, Rangda gieo rắc sự sợ hãi nhưng bà luôn được sùng kính bởi vì khả năng mang đến cái chết là một phần cần thiết của sự sống.

Với những tôn giáo độc thần, việc dùng mặt nạ trong các nghi lễ chỉ là một hình thức của sự sùng bái thần tượng. Trái lại, trong các tôn giáo đa thần, mặt nạ không ám chỉ một thực thể tối thượng nào, chúng có nhiệm vụ nhân cách hóa các xu hướng vận động của xã hội. Câu chuyện Barong - Rangda, không hẳn là câu chuyện giữa thiện - ác, chính - tà, tốt - xấu mà là câu chuyện về sự xung đột giữa những thế lực đại diện cho những tín điều khác nhau: Rangda chiến đấu vì con gái trong khi vua chiến đấu vì thần dân của mình.

Barong - Rangda: Giữa điều thiện và cái ác

Tất cả điều có lý do hợp lý để tồn tại và mâu thuẫn này vẫn tiếp tục chừng nào còn nhân loại. Sẽ không có bên thắng cuộc hay bên thua cuộc trong cuộc chiến này, vì thế Rangda không chết và bà có thể trở lại bất cứ lúc nào.

Tái bút: Tôi viết những dòng này khi bà ngoại tôi, năm nay đã 106 tuổi, đang vất vả đi tìm cái chết. Chưa bao giờ sự giải thoát lại có ý nghĩa và được mong chờ như lúc này! Ngoài việc cầu xin đức Phật A Di Đà cho sớm được vãn sanh, tín ngưỡng của chúng ta không có một thần linh (thiên thần hay ác thần) nào khác đại diện cho phá hủy và cái chết. Phải chăng dân tộc ta không dám đối diện với cái điều nghiệt ngã nhưng tất yếu này? Nếu quả thật vậy thì đây không chừng chính là nguồn gốc của rất nhiều hệ lụy cho hiện tình đất nước: mọi thứ cứ dở sống, dở chết, bám víu theo phương châm "thà ngắc ngoải còn hơn chết hẳn" đang rất thịnh hành.